Nie przegap już żadnych nowości i zmian dotyczących CE!Zarejestruj się już teraz w serwisie informacyjnym CE
Udostępnij artykuł specjalistyczny
W sieciowym środowisku produkcyjnym bezpieczeństwo funkcjonalne maszyny jest nierozerwalnie związane z jej integralnością cyfrową. Manipulacje w systemach sterowania – czy to w wyniku celowych ataków, czy też błędu ludzkiego – mogą mieć katastrofalne skutki fizyczne. Norma prEN 50742 („Bezpieczeństwo maszyn – Zabezpieczenie przed uszkodzeniem”) stanowi w tym zakresie ramy metodologiczne.
Niniejszy artykuł zawiera przegląd najważniejszych definicji oraz wyjaśnia, w jaki sposób konstruktorzy maszyn mogą powiązać wymagania dotyczące cyberbezpieczeństwa z wymaganiami rozporządzenia MVO.
Uwaga: niniejszy artykuł specjalistyczny jest zatem na bieżąco aktualizowany. Nie przegap ważnych aktualizacji i zarejestruj się już teraz, aby otrzymywać nasz bezpłatny biuletyn CE-InfoService, lub śledź nas na LinkedIn.
Zapisz się do newslettera
Obserwuj IBF na LinkedIn
Kiedy przewiduje się opublikowanie nowej normy prEN 50742 dotyczącej „Zabezpieczenie przed uszkodzeniem”?
Latem 2024 r. Komitet Techniczny 44X (Bezpieczeństwo maszyn i urządzeń: aspekty elektrotechniczne) organizacji CENELEC rozpoczął prace nad zharmonizowaną normą prEN 50742 (Bezpieczeństwo maszyn – Zabezpieczenie przed uszkodzeniem), obejmującą odpowiednie sekcje 1.1.9. oraz 1.2.1. rozporządzenia w sprawie maszyn 2023/1230.1
Proces normalizacyjny jest już bardzo zaawansowany: po przeprowadzeniu konsultacji społecznych i rozpatrzeniu nadesłanych uwag norma jest obecnie dostępna jako FprEN 50742:2026 (Final Draft). CENELEC prowadzi obecnie projekt normalizacyjny na etapie Approval Stage, czyli w fazie końcowego głosowania. W tym celu ostateczny projekt został przekazany krajowym instytutom normalizacyjnym.2
Oznacza to, że norma EN 50742 znajduje się na ostatniej prostej. Po pomyślnym zakończeniu głosowania końcowego i formalnym zatwierdzeniu norma może zostać opublikowana, a następnie przyjęta na poziomie krajowym jako EN 50742.
W jaki sposób norma EN 50742 wiąże się z RM – „Security for Safety”?
W sekcji 1.1.9 załącznika III do nowego rozporządzenia UE w sprawie maszyn 2023/1230 określono wymagania dotyczące ochrony przed ingerencją, a dokładniej – zgodnie z brzmieniem tekstu – przed „zmanipulowaniem” (Protection against corruption). Ustawodawca wymaga tutaj, aby ani połączenie urządzenia (chodzi tu o wszystkie interfejsy i połączenia z innymi urządzeniami), ani połączenie z „urządzeniami zdalnymi”, czyli przez Internet, nie mogło prowadzić do sytuacji niebezpiecznych.
Norma EN 50742 konkretyzuje te wymagania. Jej celem nie jest zdefiniowanie ogólnego bezpieczeństwa informatycznego, lecz zapewnienie, że funkcje sterujące – w szczególności funkcje bezpieczeństwa – maszyny nie mogą zostać naruszone przez zewnętrzne, nieuprawnione ingerencje.
Wraz z opublikowaniem normy EN 50742 po raz pierwszy stworzono ramy normatywne dotyczące ochrony maszyn przed manipulacją mającą wpływ na bezpieczeństwo (Uszkodzenie). Norma ta wskazuje sposób spełnienia wymagań zawartych w załączniku III pkt 1.1.9 „Zabezpieczenie przed uszkodzeniem” oraz 1.2.1 „Bezpieczeństwo i niezawodność układów sterowania” rozporządzenia w sprawie maszyn (UE) 2023/1230.
Norma EN 50742 analizuje, w jaki sposób manipulacje oprogramowaniem, danymi i interfejsami mogą wpływać na skuteczność środków ochronnych. Wyraźnie widać przy tym, że w centrum uwagi nie znajdują się nowe zagrożenia, lecz utrzymanie skuteczności już zidentyfikowanych funkcji bezpieczeństwa przez cały cykl życia maszyny.
Jak szeroki jest zakres stosowania normy EN 50742?
Norma ma zasadniczo zastosowanie do:
Ponadto ma ona obejmować wszystkie etapy cyklu życia, w tym projektowanie, produkcję, uruchomienie, eksploatację, konserwację i wycofanie z eksploatacji.
Obejmuje ona wszystkie interfejsy, w tym np.:
Norma nie ma zastosowania do maszyn, które zostały oddane do eksploatacji przed opublikowaniem normy EN 50742.
Na jakie elementy projektu normy prEN 50742:2025 należy zwrócić szczególną uwagę?
Podstawą jest dynamiczna ocena ryzyka, która towarzyszy maszynie przez cały cykl życia. To podejście oparte na ryzyku realizowane jest w ramach modelu trzyetapowego.
1. Identyfikacja kluczowych elementów
W tej początkowej fazie skupiamy się na całościowej analizie układu sterowania maszyną w celu zidentyfikowania tych komponentów, których manipulacja miałaby bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo funkcjonalne (Safety). Analiza koncentruje się przy tym na oprogramowaniu mającym znaczenie dla bezpieczeństwa, komunikacji między czujnikami a elementami wykonawczymi, a także na wszystkich fizycznych i cyfrowych interfejsach, na przykład służących do zdalnej konserwacji lub połączenia z chmurą. Dopiero dzięki takiemu wyodrębnieniu elementów wymagających ochrony możliwe jest opracowanie strategii bezpieczeństwa, która jest optymalnie dostosowana do danej maszyny, a tym samym skuteczna.
2. Analiza zagrożeń i ocena prawdopodobieństwa uszkodzeń
W drugim etapie, czyli analizie zagrożeń, w centrum uwagi znajduje się wzajemne oddziaływanie potencjalnych słabych punktów i aktywnych czynników zagrażających. Na tym etapie systematycznie bada się, za pośrednictwem jakich wektorów – na przykład fizycznych interfejsów lub dostępów sieciowych – mogłaby nastąpić manipulacja wcześniej zidentyfikowanymi zasobami krytycznymi. W tym celu określa się prawdopodobieństwo powodzenia ataku, porównując umiejętności potencjalnych atakujących z nakładem pracy wymaganym do przeprowadzenia manipulacji. Pozwala to na bieżąco uwzględniać w ocenie nowe zagrożenia i aktualne metody ataku.
3. Określenie wymaganego poziomu bezpieczeństwa (SL)
Na zakończenie, w końcowej ocenie ryzyka, łączy się wyniki identyfikacji zasobów i analizy zagrożeń. Na tym etapie dokonuje się kluczowej oceny stosunku między powagą potencjalnych szkód fizycznych a prawdopodobieństwem udanej manipulacji cyfrowej.
Celem jest zdefiniowanie odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa, przy którym odporność barier cyfrowych rośnie proporcjonalnie do zagrożenia dla ludzi i środowiska. Takie podejście gwarantuje, że cyberodporność jest zgodna z wymaganiami bezpieczeństwa funkcjonalnego. Wynikiem jest profil wymagań, który nie tylko wyznacza kierunek projektowania technicznego, ale także stanowi niezbędną podstawę dokumentacyjną do wykazania zgodności w ramach unijnego rozporządzenia w sprawie maszyn.
W tym celu norma opiera się na wskaźniku SRSL (Safety-Related Security Level) i określa jego poziomy od SRSL0 (niski poziom bezpieczeństwa, dla całkowicie izolowanych sieci) do SRSL3 (znaczny lub krytyczny potencjał ataku, tj. atak o wysokim prawdopodobieństwie lub niemal gwarantowany).
W jaki sposób norma EN 50742 wiąże się z normami EN ISO 12100 oraz serią norm IEC 62443?
Norma EN 50742 pełni rolę ogniwa łączącego między tymi normami. Łączy ona sprawdzoną metodę oceny ryzyka z normy EN ISO 12100 (bezpieczeństwo maszyn) z koncepcjami bezpieczeństwa zawartymi w normie IEC 62443 (przemysłowe systemy sterowania). Współdziałanie z normą EN ISO 12100 podsumowano w poniższej tabeli:
Istotną cechą normy EN 50742 jest jej otwartość metodologiczna: norma ta zawiera własne wymagania dotyczące procesu i produktu, dostosowane specjalnie do potrzeb przemysłu maszynowego (podejście A). Pozostawia jednak producentom swobodę alternatywnego stosowania uznanej serii norm IEC 62443 (podejście B). Jeśli odpowiednie części tej międzynarodowej normy są konsekwentnie stosowane, EN 50742 uznaje to za równoważną drogę do osiągnięcia celów ochronnych.
W szczegółach wygląda to następująco:
Podejście A – samodzielne podejście do maszyn
Podejście to jest skierowane do producentów, którzy nie stosują w pełni normy IEC 62443, i opiera się na specyficznej dla danego producenta analizie zagrożeń zgodnie z normą EN ISO 12100, na podstawie której wywodzi się ukierunkowane środki ochronne o charakterze technicznym i organizacyjnym.
Następnie dla każdej funkcji mającej znaczenie dla bezpieczeństwa definiowany jest poziom bezpieczeństwa związany z bezpieczeństwem (Safety-Related Security Level, SRSL), aby w sposób przejrzysty i spójny określić wymagany poziom ochrony. W ten sposób powstaje ustrukturyzowane, ale pragmatyczne podejście do systematycznego radzenia sobie z cyberzagrożeniami już na poziomie maszyny.
Podejście B – podejście oparte na normie IEC 62443
Producenci dysponujący ugruntowanymi procesami w zakresie cyberbezpieczeństwa przemysłowego mogą bezpośrednio opierać się na rodzinie norm IEC 62443. W tym przypadku procesyprojektowe są wdrażane zgodnie z normą EN IEC 62443-4-1 i powiązane z wymaganiami systemowymi określonymi w normie IEC 62443-3-3.
Dodatkowo stosuje się wymagania dotyczące komponentów zgodnie z normą IEC 62443-4-2, aby spójnie zapewnić właściwości bezpieczeństwa na wszystkich poziomach. Podejście to umożliwia całościowe, zgodne z normami wdrożenie cyberbezpieczeństwa w całym cyklu życia maszyn, systemów i komponentów.
Jakie strategiczne środki ochronne przewiduje norma EN 50742?
Norma ta opiera się również na zasadzie wielopoziomowej ochrony (Defense in Depth). Ponieważ nie ma całkowitego zabezpieczenia przed cyfrowym zafałszowaniem, konieczne jest zastosowanie kilku barier ustawionych jedna za drugą. Można je podzielić na trzy kategorie:
1. Zabezpieczenie systemu i kontrola dostępu
Pierwsza linia obrony koncentruje się na ograniczeniu powierzchni ataku oraz wyłączeniu nieużywanych usług: aktywne powinny być wyłącznie porty i usługi niezbędne do komunikacji. Wszystko inne stanowi niepotrzebne ryzyko. Silne uwierzytelnianie: Dostęp do parametrów istotnych dla bezpieczeństwa (np. wartości granicznych prędkości obrotowej silnika lub maksymalnego ciśnienia) musi być chroniony za pomocą bezpiecznych procedur. Zapobiega to manipulowaniu przez osoby nieuprawnione – lub złośliwe oprogramowanie – konfiguracjami, które mają bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo funkcjonalne.
2. Zapewnienie integralności komunikacji
Ponieważ nowoczesne maszyny mają często budowę modułową, wymiana danych między komponentami stanowi kluczowy element. Autentyczność danych: Należy zapewnić, aby polecenia sterujące faktycznie pochodziły z autoryzowanego źródła, a nie zostały wprowadzone przez atak typu „man-in-the-middle”. Ochrona integralności: Za pomocą metod kryptograficznych (takich jak sumy kontrolne lub podpisy cyfrowe) wykrywa się, czy pakiety danych zostały zmodyfikowane podczas transmisji. Gdy tylko wykryje się nieprawidłowość w integralności danych układu sterowania bezpieczeństwa, maszyna musi przejść w stan bezpieczny.
3. Ochrona integralności oprogramowania i zarządzanie aktualizacjami
Znaczna część „uszkodzeń” dotyczy zmian w kodzie oprogramowania. Secure Boot to mechanizm zapewniający, że maszyna uruchamia wyłącznie oprogramowanie opatrzone podpisem cyfrowym producenta. Dzięki temu zmanipulowane oprogramowanie układowe nie ma szansy na uruchomienie. Kolejnym czynnikiem są bezpieczne procesy aktualizacji: Ponieważ luki w zabezpieczeniach są nieuniknione w całym okresie eksploatacji urządzenia (często trwającym 20 lat lub dłużej), norma prEN 50742 określa wymagania dotyczące procesu aktualizacji. Aktualizacje muszą być instalowane w taki sposób, aby zapewnić bezpieczeństwo funkcjonalne zarówno w trakcie, jak i po zakończeniu procesu.
W jakim stopniu norma EN 50742 określa wytyczne dotyczące wdrażania wymogów dotyczących dokumentacji zawartych w rozporządzeniu w sprawie maszyn?
Rozporządzenie w sprawie maszyn wymaga, aby „maszyny lub produkty z nimi związane (…) gromadziły dowody potwierdzające legalną lub nielegalną ingerencję w oprogramowanie lub zmianę oprogramowania zainstalowanego w maszynach lub produktach z nimi związanych, bądź też ich konfiguracji”.
Norma EN 50742 określa jasne wymagania dotyczące rejestrowania ingerencji w maszyny i produkty powiązane. Celem jest zapewnienie przejrzystej i wiarygodnej identyfikowalności zmian i manipulacji.
Dowody cyfrowe muszą być czytelne i dostępne. Dokumentacja towarzysząca musi opisywać, w jaki sposób uzyskuje się dostęp do protokołów oraz jak należy je interpretować. W przypadku stosowania binarnych formatów protokołów należy je udokumentować w taki sposób, aby osoby trzecie mogły opracować konwerter umożliwiający odczytanie danych.
Jeżeli cyfrowe rejestrowanie ingerencji nie jest możliwe w odpowiedni sposób, należy zapewnić fizyczne dowody (np. manipulacja plombą).
Załącznik A do normy EN 50742 wymienia jako punkt odniesienia uznane standardy protokołowania, takie jak Common Log Format (CLF), Syslog, rozszerzony format plików dziennika W3C oraz Common Event Format (CEF).
Czy norma EN 50742 zawiera konkretne przykłady analizy zagrożeń?
Przykłady takie wymieniono w załączniku B do normy EN 50742. W tabeli przedstawiono przyporządkowanie poziomu narażenia maszyny, ocenę zdolności potencjalnego atakującego oraz ocenę dostępnego przedziału czasowego. Na tej podstawie dokonuje się oceny poziomu narażenia i określa potencjał ataku.
Na koniec określa się przyporządkowanie poziomów poważności ryzyka bezpieczeństwa (SRSL) do poszczególnych funkcji bezpieczeństwa w zależności od potencjału ataku. Przedstawienie w formie tabeli stanowi zatem podstawę do przeprowadzenia ustrukturyzowanej analizy zagrożeń dla maszyny.
Jakie informacje zawiera norma EN 50742 w zakresie modelowania zagrożeń dla systemów bezpieczeństwa?
W załączniku C do normy EN 50742 opisano, na przykładzie dwóch maszyn, ustrukturyzowany proces określania odpowiednich i właściwych środków zaradczych mających na celu ochronę maszyn przed manipulacją. Podejście to zostało zilustrowane na podstawie różnych przykładów maszyn, przy czym nacisk położono na zapobieganie fałszowaniu funkcji bezpieczeństwa.
Aby zapewnić wyraźne odniesienie do praktyki, załącznik C zawiera konkretne przykłady maszyn, w tym maszynę pakującą oraz zdalnie sterowany dźwig załadowczy. Na podstawie tych przykładów pokazano, w jaki sposób różne środowiska eksploatacyjne wpływają na sytuację zagrożenia oraz jaki wpływ na wymagany poziom ochrony mają narażenie, możliwości dostępu i scenariusze użytkowania.
Załącznik C pomaga producentom w systematycznym i przejrzystym określaniu poziomów SRSL, wyborze odpowiednich środków bezpieczeństwa oraz przejrzystym dokumentowaniu założeń dotyczących użytkowania i otoczenia.
W ten sposób załącznik C dostarcza metodologicznych narzędzi do ustrukturyzowanej analizy zagrożeń związanych z manipulacją oraz do uzasadnionego wyznaczenia środków ochronnych istotnych dla bezpieczeństwa. Kolejne przykłady są już opracowywane z myślą o przyszłych wersjach normy.
Norma EN 50742 wymaga od producentów maszyn zmiany sposobu myślenia. Bezpieczeństwo nie jest już stanem, który potwierdza się certyfikatem podczas odbioru, lecz procesem ciągłym. Podejście oparte na ryzyku gwarantuje, że nakłady na środki bezpieczeństwa pozostają w odpowiedniej proporcji do potencjalnego zagrożenia.
Dla przedsiębiorstw oznacza to, że działy konstrukcji (bezpieczeństwo) oraz IT/automatyki (ochrona) muszą ściślej współpracować już na wczesnym etapie projektowania. Tylko w ten sposób można stworzyć maszyny, które są zarówno odporne na awarie techniczne, jak i na cyfrowe manipulacje.
Nowa norma celowo wypełnia lukę między bezpieczeństwem funkcjonalnym a bezpieczeństwem przemysłowym, wprowadzając normatywne zabezpieczenia funkcji związanych z bezpieczeństwem przed niezamierzoną i celową manipulacją. W ten sposób klasyczna ocena ryzyka zostaje rozszerzona o ustrukturyzowaną analizę zagrożeń, bez wprowadzania nowych zagrożeń ani dążenia do celów związanych wyłącznie z cyberbezpieczeństwem. Decydujące znaczenie ma wyłącznie zachowanie skuteczności funkcji bezpieczeństwa przez cały cykl życia maszyny.
Dzięki tym dwóm równoważnym podejściom norma EN 50742 zapewnia zarówno praktyczne wprowadzenie dla producentów klasycznych maszyn, jak i kompatybilną integrację istniejących procesów zgodnych z normą IEC 62443. Jasne wymagania dotyczące interfejsów, identyfikowalności, rejestrowania zdarzeń oraz stopniowanych środków ochronnych zapewniają wykonalność i proporcjonalność.
Ogólnie rzecz biorąc, norma prEN 50742 tworzy jasną, przejrzystą i przyszłościową podstawę dla bezpiecznych, połączonych w sieć maszyn i ma w ten sposób stać się kluczowym elementem wdrażania nowego rozporządzenia w sprawie maszyn (UE) 2023/1230.
Przypis:1 Zob. program prac CEN/CENELEC na rok 20242 Zob. stronę internetową CEN/CENELEC poświęconą normie FprEN 50742
Data publikacji: 05.10.2026 (ostatnia aktualizacja)
Hendrik Stupin
Wykwalifikowany redaktor techniczny (posiadający certyfikat tekom) oraz certyfikowany koordynator ds. CE. Wcześniej zdobył 11-letnie doświadczenie w dziedzinie komunikacji technicznej oraz jako koordynator ds. CE w branży budowy maszyn i urządzeń, specjalizując się w produktach typu „Engineered to Order (ETO)”.
E-Mail: hendrik.stupin@ibf-solutions.com| www.ibf-solutions.com
Wolfgang ReichWykształcenie: HTL w zakresie elektrotechniki, specjalizacja: technika energetyczna (tytuł Dipl.-HTL-Ing.), 20 lat doświadczenia w dziedzinie Oznakowania CE, bezpieczeństwa maszyn, modernizacji maszyn, elektrotechniki i ochrony przeciwwybuchowej, z czego 10 lat w TÜV Austria i Intertek Deutschland GmbH. Przewodniczący komisji egzaminacyjnej dla mistrzów w Izbie Gospodarczej Styrii w zakresie mechatroniki (technika automatyzacji i elektronika).
E-Mail: wolfgang.reich@ibf-solutions.com | www.ibf-solutions.com
Oprogramowanie CE do systematycznego i profesjonalnego projektowania systemów bezpieczeństwa
Praktyczne seminaria poświęcone bezpieczeństwu produktów (w języku angielskim)
Dzięki serwisowi informacyjnemu CE-InfoService będą Państwo na bieżąco informowani o ważnych zmianach w zakresie bezpieczeństwa produktów (w języku angielskim).